Η ιατρική και η τέχνη μοιάζουν, με την πρώτη ματιά, με δύο κόσμους που δεν συναντιούνται. Ο ένας είναι κόσμος μετρήσεων, πρωτοκόλλων και αποστειρωμένων χώρων. Ο άλλος είναι κόσμος έμπνευσης και ελευθερίας. Όποιος όμως έχει σταθεί απέναντι σε έναν καλό γιατρό ξέρει ότι η ιατρική δεν είναι μόνο επιστήμη. Είναι και τρόπος να βλέπεις τον άνθρωπο, και με το ίδιο πράγμα ασχολείται, με τον δικό της τρόπο, η τέχνη. Γι’ αυτό, σε όλη την ιστορία, πολλοί γιατροί κράτησαν στο ένα χέρι το εργαλείο της θεραπείας και στο άλλο το μολύβι ή το πινέλο.
Η ιατρική γεννήθηκε ως «τέχνη»
Για τους αρχαίους Έλληνες η σχέση ιατρικής και τέχνης ήταν αυτονόητη. Η ιατρική ονομαζόταν «ιατρική τέχνη», και ο πρώτος ιπποκρατικός αφορισμός, «ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή», αναφέρεται ακριβώς σε αυτήν: στη δεξιότητα του θεραπευτή, που χρειάζεται μια ολόκληρη ζωή για να κατακτηθεί.
Η λέξη «τέχνη» δεν σήμαινε τότε μόνο την καλλιτεχνική δημιουργία. Σήμαινε τη γνώση που γίνεται πράξη μέσα από την εμπειρία, την παρατήρηση και την κρίση. Με αυτή την έννοια, κάθε γιατρός είναι εξ ορισμού τεχνίτης, και κάθε θεραπεία μια μικρή δημιουργία, αναφέρει η συντακτική ομάδα του Primelife.
Δύο γλώσσες για το ίδιο θαύμα
Ο γιατρός και ο καλλιτέχνης ξεκινούν από το ίδιο σημείο, την παρατήρηση. Ο πρώτος ψάχνει το σύμπτωμα, την ανατομία, τη λεπτομέρεια που θα οδηγήσει στη διάγνωση. Ο δεύτερος ψάχνει την έκφραση, το φως, αυτό που ένα πρόσωπο λέει χωρίς λόγια. Και οι δύο χρειάζονται υπομονή, ακρίβεια και, πάνω απ’ όλα, προσοχή στον άνθρωπο που έχουν απέναντί τους.
Η διαφορά βρίσκεται στο τι κάνουν με αυτό που βλέπουν. Η ιατρική προσπαθεί να το διορθώσει. Η τέχνη προσπαθεί να το κρατήσει. Όταν οι δύο συναντηθούν στο ίδιο πρόσωπο, το αποτέλεσμα είναι ένα βλέμμα που ούτε απλώς διαγιγνώσκει ούτε απλώς απεικονίζει, αλλά κατανοεί.
Από τον Ντα Βίντσι στο νευρικό κύτταρο
Η ιστορία της σχέσης ιατρικής και τέχνης γράφτηκε συχνά με σχέδια. Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ανέτεμνε πτώματα για να καταλάβει πώς κινείται το σώμα που ζωγράφιζε. Τα ανατομικά του σχέδια, με την καρδιά, τους μύες και το έμβρυο στη μήτρα, ήταν τόσο ακριβή που μελετώνται ακόμη. Λίγες δεκαετίες αργότερα, το έργο του Ανδρέα Βεζάλιου για την ανατομία του ανθρώπινου σώματος συνδύασε την επιστημονική γνώση με εικονογράφηση υψηλής καλλιτεχνικής αξίας και άλλαξε για πάντα τη διδασκαλία της ιατρικής.
Στον 19ο και τον 20ό αιώνα, ο Ισπανός νευροεπιστήμονας Santiago Ramón y Cajal, βραβευμένος με Νόμπελ, άφησε εκατοντάδες σχέδια νευρώνων φτιαγμένα με το χέρι. Σήμερα εκτίθενται σε μουσεία ως έργα τέχνης. Ο Harvey Cushing, ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης νευροχειρουργικής, σχεδίαζε ο ίδιος τις επεμβάσεις του με λεπτομέρεια που σπάνια συναντά κανείς σε ιατρικά συγγράμματα.
Για αυτούς τους ανθρώπους το σχέδιο δεν ήταν διακόσμηση αλλά τρόπος σκέψης: όταν αναγκάζεσαι να αποδώσεις κάτι στο χαρτί, αναγκάζεσαι πρώτα να το κατανοήσεις.
Η τέχνη ως εκπαίδευση του ιατρικού βλέμματος
Η ιδέα ότι η τέχνη κάνει καλύτερους γιατρούς δεν είναι μόνο ρομαντική. Ιατρικές σχολές στο εξωτερικό, με πρώτο το Yale, εντάσσουν εδώ και χρόνια στην εκπαίδευση των φοιτητών προγράμματα παρατήρησης έργων τέχνης σε μουσεία. Οι φοιτητές μαθαίνουν να κοιτάζουν πιο προσεκτικά, να περιγράφουν αυτό που πραγματικά βλέπουν και όχι αυτό που περιμένουν να δουν, και να μη βιάζονται να βγάλουν συμπεράσματα. Πρόκειται για δεξιότητες που μεταφέρονται άμεσα στην κλινική εξέταση.
Η συζήτηση πάνω σε έναν πίνακα, όπου κάθε θεατής βλέπει κάτι διαφορετικό, μαθαίνει επίσης κάτι πολύτιμο: την ανοχή στην αβεβαιότητα. Στην ιατρική, όπως και στην τέχνη, η πρώτη ερμηνεία δεν είναι πάντα η σωστή.
Το παράδοξο του σταθερού χεριού
Υπάρχει όμως και μια ουσιαστική αντίθεση. Στο χειρουργείο δεν επιτρέπεται κανένα περιθώριο. Το χέρι πρέπει να είναι απόλυτα σταθερό και κάθε κίνηση προμελετημένη. Στην τέχνη, αντίθετα, ο δημιουργός χρειάζεται συχνά να αφεθεί, να ρισκάρει, να επιτρέψει στο χέρι να «τρέμει».
Αυτή η ένταση είναι ίσως ο λόγος που η τέχνη λειτουργεί για πολλούς γιατρούς ως αντίβαρο. Το ιατρικό επάγγελμα κουβαλά τεράστιο ψυχικό φορτίο: τον πόνο των ασθενών, την ευθύνη, τις αποφάσεις που δεν επιδέχονται λάθος. Η δημιουργική έκφραση προσφέρει έναν χώρο όπου όλα αυτά μπορούν να πάρουν μορφή και να ειπωθούν χωρίς λόγια. Η ιατρική απαιτεί έλεγχο, ενώ η τέχνη επιτρέπει την έκφραση.
Η τέχνη ως μέρος της θεραπείας
Η σχέση ιατρικής και τέχνης δεν περιορίζεται στους γιατρούς. Όλο και περισσότερα νοσοκομεία παγκοσμίως εντάσσουν την τέχνη στον χώρο και στη φροντίδα: έργα στους διαδρόμους και στους θαλάμους, μουσική στις αίθουσες αναμονής, εργαστήρια δημιουργικής έκφρασης για ασθενείς. Η θεραπεία μέσω τέχνης (art therapy) έχει καθιερωθεί ως ξεχωριστό πεδίο. Χρησιμοποιείται για τη διαχείριση του άγχους, του χρόνιου πόνου και των δύσκολων συναισθημάτων που συνοδεύουν μια σοβαρή ασθένεια.
Η λογική είναι απλή. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ένα σώμα που χρειάζεται επισκευή. Είναι μια ύπαρξη που φοβάται, ελπίζει και ψάχνει νόημα, και η τέχνη μιλά σε αυτό το κομμάτι του.
Ένα σύγχρονο ελληνικό παράδειγμα
Στην Ελλάδα, ο νευροχειρουργός Θεολόγος Θεολόγου, Διευθυντής της Νευροχειρουργικής Κλινικής του IASO GENERAL, δημιουργεί πορτρέτα στα οποία το νυστέρι γίνεται εργαλείο ζωγραφικής. Μετά από χιλιάδες επεμβάσεις, μετέφερε την ακρίβεια του χειρουργείου στο χαρτί, σε μια σειρά τεσσάρων έργων, μια «Τετραλογία», με θέματα τη Γέννηση, τον Πόνο, τη Θεραπεία και την Ελπίδα. Στο έργο του η ιατρική και η τέχνη δεν είναι δύο παράλληλες δραστηριότητες αλλά μία ενιαία ματιά πάνω στον άνθρωπο.
Το έργο του, και ο τρόπος που ο ίδιος περιγράφει τη σχέση πόνου και ψυχής, παρουσιάζεται αναλυτικά στο παρακάτω άρθρο: Νυστέρι σε ψυχή: Όταν το χειρουργικό νυστέρι συναντά το βλέμμα του ανθρώπου.
Το κείμενο είναι διαθέσιμο και στα αγγλικά, στο Athens Pulse: Scalpel into the Soul: When the Surgical Scalpel Meets the Human Gaze.
Τι κερδίζει ο ασθενής από τη σχέση ιατρικής και τέχνης
Τελικά, ο μεγαλύτερος κερδισμένος είναι ο ασθενής. Ένας γιατρός που έχει μάθει να κοιτάζει πέρα από την ανατομία:
- ακούει περισσότερο και δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο μόνο ως «περιστατικό»,
- προσέχει τις λεπτομέρειες, όπως την έκφραση, τον τόνο της φωνής ή όσα δεν λέγονται,
- αναγνωρίζει τη συναισθηματική πλευρά της ασθένειας, που συχνά επηρεάζει την ανάρρωση όσο και η ίδια η θεραπεία,
- επικοινωνεί πιο ανθρώπινα τις δύσκολες ειδήσεις, με λέξεις που ο ασθενής μπορεί να κατανοήσει και να αντέξει.
Αυτό είναι, στην ουσία, η ανθρωποκεντρική ιατρική: η θεραπεία του σώματος χωρίς να ξεχνάς ότι ανήκει σε έναν άνθρωπο.
Δύο πλευρές της ίδιας ανάγκης
Η ιατρική και η τέχνη δεν είναι αντίπαλοι ούτε απλώς «συγγενείς». Είναι δύο απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα: πώς να σταθείς απέναντι στον άνθρωπο, με τη δύναμή του και την ευαλωτότητά του. Η επιστήμη δίνει τα εργαλεία και η τέχνη θυμίζει γιατί τα χρησιμοποιούμε. Ίσως γι’ αυτό, όταν ένας γιατρός πιάνει το πινέλο, δεν εγκαταλείπει την ιατρική. Την ολοκληρώνει.